« خلع » و « لبس » ، موجود دفعىاند ، نه استكمال و حركت . با از بين رفتن صورتى در هيولا ، صورت ديگرى دفعة به وجود مىآيد . آراى فلاسفه متأخر از صدرالمتألهين با وجود آن كه در مكتب صدرا ، حركت جوهرى اثبات شده و به طور مبسوط از آن سخن گفته شده ، ولى عده‌اى از فيلسوفان بعد از وى ، با اين نظريه به مخالف پرداختند كه از جمله آنان ملا رجبعلى تبريزى اصفهانى متوفاى 1080 ه ق است . وى كه از فلاسفه حوزه فلسفى اصفهان بود و قبل از هجرت ملاصدرا به قم ، از شاگردان او محسوب مىشد در مباحثى چون : اصالت وجود ، اتحاد عاقل و معقول و حركت جوهرى با آراى صدرا مخالف بود و در رساله مبدأ و معاد ، قاعده تجدد امثال عرفانى ، و نيز حركت جوهرى را مورد بحث قرار داده هر دو قاعده را مورد نقد و اشكال قرار داده است . « 1 »

--> ( 1 ) - او در آن رساله مىگويد : « و تجدد الامثال عندهم عبارة عن عدم بقاء الموجودات فى آنين و يصرحون ان الموجودات كلها تنعدم راساً فى كل آن و يتجدد امثالها فى آن آخر بعده وهكذا إلى غير النهاية . و بيان فساد ذلك ان العقل الاول مثلًا إذا انعدم يلزم احد امرين محظورين اما تخلفه عن علته التامة وهو واجب - تعالى شأنه - و اما عدم علته وهو واجب أيضاً وكلا هما محالان . . . » ونيز در بحث حركت جوهرى بدون آن كه نامى از ملا صدرا ببرد ، مىگويد : « قد ذهب عليها طائفة من الفضلاء . . . و إذا فرضنا شيئاً يتحرك فى ذاته وجوهره من مبدء معين إلى منتهى خاص لوجوب هذين الامرين فى الحركات المتناهية ، فلا يخلوا المتحرك فى منتهى الحركة من انه هو ما كان فى مبدء الحركة بشخصه أو غيره ، فان كان فى المنتهى هو ما كان فى المبدء فقد فرضناه متحركاً ، هذا خلف ! وان كان فى المنتهى غير ما كان فى المبداً فلم تتحقق الحركة أيضاً ! » سپس مىگويد : « وعلى نحو اظهر شناعة واكثر فضاحة مما ذكرنا ، إذا فرضنا شيئاً متحركاً فى ذاته وجوهره فيجب ان يكون ذاته غير ذاته وجوهره حتى يمكن ان يتحرك هذا المتحرك فى ذاته ، لان الحركة تجب ان تكون غير المتحرك . . . » : تجدد امثال نزد عرفا يعنى باقى نبودن موجودات در دو آن ! و تصريح مىكنند كه موجودات همگى در هر آنى معدوم شده در آنِ بعد ، همانند وجود قبلى وجود جديد مىيابند و اين عقيده فاسد است ، زيرا عقل اول كه اولين واسطه است وقتى معدوم مىشود يكى از دو محذور پيش مىآيد . يا تخلف از علت تامه‌اش كه خداوند است كه با وجود علتش خودش معدوم شود و يا اين كه علتش هم معدوم شود و خدا عدم پذير نيست ! حركت جوهرى هم باطل است زيرا اگر فرض كنيم چيزى در ذات و جوهر خود از يك مبدأ به سوى نهايتى معين حركت كند - چون در همه حركات متناهى ، اين دو چيز لازم است - اين چيز متحرك در آخر حركت يا همان است كه در اول حركت بوده يا چيز ديگرى شده . اگر همان است كه پس در جوهره‌ى خود حركت نكرده ، و اگر چيز ديگرى شده كه پس حركت در همان متحرك تحقق نيافته است . آنگاه مىگويد : افتضاح بيش‌تر اين كه اگر چيزى در ذات و جوهر خود حركت كند بايد ذات آن غير آن ذات باشد تا حركت در ذات شود ، زيرا حركت غير شىء متحرك است . در مباحث آينده به اين دو اشكال پاسخ خواهيم داد